Jak prowadzić zajęcia o empatii? Pomysły na TUS i rewalidację

Jak prowadzić zajęcia o empatii ze starszymi dziećmi, aby nie sprowadzić ich wyłącznie do rozpoznawania emocji? To pytanie może pojawić się zarówno podczas planowania zajęć TUS, jak i zajęć rewalidacyjnych czy rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne. Empatia jest bowiem znacznie bardziej złożoną umiejętnością niż samo określenie, czy bohater przedstawionej sytuacji jest smutny, zły czy przestraszony.

Podczas zajęć warto uczyć dzieci nie tylko rozpoznawania emocji, ale również przyjmowania perspektywy drugiej osoby, oddzielania faktów od własnych interpretacji, dostrzegania potrzeb ukrytych za zachowaniem oraz adekwatnego reagowania. Co więcej, ważnym elementem zajęć o empatii powinno być pokazanie uczniom, że rozumienie drugiego człowieka nie oznacza zgadzania się z każdym jego zachowaniem.

Jak zatem ćwiczyć empatię podczas TUS i rewalidacji? Poniżej znajdziesz konkretne pomysły, które możesz wykorzystać na swoich zajęciach.

1. Zacznij od pytania: czym właściwie jest empatia?

Zamiast rozpoczynać zajęcia od podania gotowej definicji, pozwól uczniom samodzielnie zastanowić się nad znaczeniem empatii.

Na tablicy możesz zapisać kilka stwierdzeń:

Empatia oznacza, że…

• zawsze wiem, co czuje druga osoba,
• zgadzam się z drugą osobą,
• próbuję zrozumieć jej punkt widzenia,
• pomagam każdemu, kto ma problem,
• pytam, zamiast zakładać, że wiem,
• mogę rozumieć czyjąś złość, ale nie akceptować agresywnego zachowania.

Następnie poproś uczniów, aby zdecydowali, z którymi stwierdzeniami się zgadzają. Najważniejsza będzie jednak dalsza część ćwiczenia: uzasadnienie odpowiedzi.

Dzięki temu zajęcia o empatii od początku stają się okazją do rozmowy, a nie sprawdzianem ze znajomości definicji.

2. Ćwicz zmianę perspektywy

Jednym z najważniejszych elementów rozwijania empatii jest dostrzeganie, że ta sama sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej z perspektywy różnych osób.

Możesz wykorzystać prostą sytuację:

Podczas pracy w grupie Lena przerywa Kubie i mówi: „Nie, zróbmy to inaczej. Tak będzie szybciej”. Kuba przestaje się odzywać.

Podziel kartkę lub tablicę na dwie części:

PERSPEKTYWA KUBY
Co mógł pomyśleć?
Co mógł poczuć?
Co mogło być dla niego ważne?

PERSPEKTYWA LENY
Co mogła pomyśleć?
Co mogła poczuć?
Co mogło być dla niej ważne?

Na końcu zadaj najważniejsze pytanie:

Czy możemy jednocześnie rozumieć Kubę i Lenę?

Takie ćwiczenie dobrze sprawdza się zarówno podczas zajęć TUS, jak i rewalidacji, ponieważ nie wymaga znalezienia jednego „winnego”. Zamiast tego pokazuje, że ludzie mogą inaczej interpretować tę samą sytuację.

3. Wprowadź zasadę: fakt czy domysł?

To jedno z ćwiczeń, które warto regularnie wykorzystywać podczas treningu umiejętności społecznych.

Przedstaw uczniowi sytuację:

Wysłałeś wiadomość do kolegi. Minęły trzy godziny, a on nadal nie odpisał.

Następnie zapisz:

„On specjalnie mnie ignoruje”.

Zapytaj ucznia:

Co jest faktem?

Faktem jest to, że wysłaliśmy wiadomość i nie otrzymaliśmy jeszcze odpowiedzi.

Co jest domysłem?

Założenie, że druga osoba robi to specjalnie.

Teraz zaczyna się najciekawsza część. Poproś ucznia o znalezienie co najmniej trzech innych wyjaśnień tej sytuacji.

Być może kolega nie ma telefonu. Może jest zajęty. Może przeczytał wiadomość i zapomniał odpowiedzieć. A może rzeczywiście jest zdenerwowany.

Kluczowe słowo brzmi jednak: może.

W ten sposób uczymy, że empatia nie polega na bezbłędnym odgadywaniu cudzych myśli.

4. Wykorzystaj „górę lodową zachowania”

Góra lodowa to proste narzędzie, które świetnie sprawdza się podczas zajęć rozwijających kompetencje społeczne.

Nad powierzchnią wody zapisujemy:

TO, CO WIDZĘ I SŁYSZĘ

Na przykład:

„Zostaw mnie!”
Uczeń odsuwa krzesło i przestaje rozmawiać.

Natomiast pod powierzchnią umieszczamy cztery pytania:

Co może czuć?
Co może myśleć?
Czego może potrzebować?
Co mogło wydarzyć się wcześniej?

Ważne, aby uczeń podał więcej niż jedną możliwość. Dzięki temu nie utrwalamy schematu: „jeżeli ktoś robi X, na pewno czuje Y”.

Na końcu warto zapytać:

Czy zrozumienie przyczyny zachowania oznacza, że każde zachowanie jest w porządku?

To pytanie otwiera bardzo wartościową rozmowę o granicach.

5. Ucz empatycznego języka

Podczas zajęć TUS warto przyglądać się również temu, jak reagujemy na emocje innych osób.

Zapisz komunikaty:

„Nie przejmuj się”.

„Przesadzasz”.

„Inni mają gorzej”.

„Nie ma się czego bać”.

Następnie zapytaj:

Co może poczuć osoba, która słyszy takie słowa?

Co ciekawe, uczniowie często zauważają, że wypowiadamy je z dobrą intencją. Chcemy pocieszyć, jednak efekt może być zupełnie inny.

Kolejnym zadaniem może być stworzenie alternatywnych reakcji, na przykład:

„Widzę, że to jest dla ciebie ważne”.

„Chcesz mi powiedzieć, co się wydarzyło?”

„Nie wiem dokładnie, jak się czujesz, ale mogę cię wysłuchać”.

„Chcesz, żebym pomógł, czy wolisz, żebym po prostu posłuchał?”

Dzięki temu uczeń otrzymuje konkretne komunikaty, które może później wykorzystać w rzeczywistej sytuacji społecznej.

6. Pokaż, że empatia nie oznacza braku granic

To element, którego zdecydowanie nie powinno zabraknąć podczas zajęć o empatii.

Uczeń może rozumieć, że kolega nie przygotował pracy domowej i boi się konsekwencji. Nie oznacza to jednak, że musi pozwolić mu ją odpisać.

Może rozumieć złość przyjaciela, ale nie musi zgadzać się na komunikat:

„Jeżeli jesteś moim przyjacielem, nie będziesz się już z nim zadawać”.

Możesz zaproponować uczniom prostą skalę:

MOGĘ POMÓC → POTRZEBUJĘ POSTAWIĆ GRANICĘ → TO NIE JEST MOJA ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Następnie przedstawiaj różne sytuacje, a zadaniem uczniów będzie określenie, gdzie umieściliby je na skali.

Co ważne, nie zawsze musi istnieć jedna prawidłowa odpowiedź. Znacznie ciekawsze może być pytanie:

„Dlaczego właśnie tutaj umieściłeś tę sytuację?”

7. Nie zapominaj o empatii online

Dla uczniów od około 10. roku życia relacje coraz częściej obejmują również komunikatory, grupy klasowe, gry i media społecznościowe. Dlatego empatia w internecie powinna pojawiać się podczas zajęć dotyczących kompetencji społecznych.

Możesz wykorzystać prosty „test przed wysłaniem”:

Czy powiedziałbym to tej osobie twarzą w twarz?

Czy żartuję z kimś, czy z kogoś?

Jak druga osoba może odebrać tę wiadomość?

Czy naprawdę muszę to publikować lub wysyłać?

Dobrym ćwiczeniem jest również przedstawienie uczniom krótkiej rozmowy z komunikatora bez emotikonów i poproszenie ich o odczytanie intencji nadawcy. Następnie pokaż tę samą wiadomość z różnymi emoji lub dodatkowym zdaniem.

To dobry punkt wyjścia do rozmowy o tym, jak niewiele informacji o emocjach drugiej osoby otrzymujemy poprzez sam tekst.

8. Zamiast pytać tylko „Co czuje?” – zmień pytania

Jeżeli prowadzisz zajęcia TUS lub rewalidację, możesz przygotować sobie zestaw pytań, które będą pasowały do większości sytuacji społecznych.

Zamiast ograniczać się do pytania:

„Co czuje bohater?”

spróbuj również:

Co wiemy na pewno?

Czego tylko się domyślamy?

Jakie są trzy możliwe wyjaśnienia tego zachowania?

Jak sytuacja wygląda z perspektywy drugiej osoby?

Czego ta osoba może potrzebować?

Jak możemy to sprawdzić zamiast zgadywać?

Co można powiedzieć w tej sytuacji?

Czy pomoc jest tutaj potrzebna?

Gdzie może być granica?

Takie pytania możesz wydrukować, wyciąć i zalaminować. Następnie podczas zajęć uczeń losuje jedno lub dwa pytania i odpowiada na nie w odniesieniu do omawianej sytuacji. Dzięki temu nawet jedna krótka historyjka społeczna może stać się materiałem do kilku różnych ćwiczeń.

9. Gotowe karty pracy o empatii – „Empatia. Zobacz więcej”

Jeżeli potrzebujesz gotowego materiału do wykorzystania podczas zajęć, przygotowałam pakiet „Empatia. Zobacz więcej” – 10 kart pracy dla uczniów 10+.

Materiał został stworzony z myślą o zajęciach TUS, rewalidacji, zajęciach rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne oraz pracy z pedagogiem lub psychologiem.

Karty nie opierają się na jednym powtarzającym się schemacie. Uczniowie wcielają się między innymi w detektywów emocji, oddzielają fakty od domysłów, zmieniają perspektywę, pracują z górą lodową zachowania, analizują komunikaty, ćwiczą empatyczne reakcje oraz zastanawiają się nad własnymi granicami.

Dzięki temu materiał może być zarówno podstawą całych zajęć, jak i uzupełnieniem realizowanego tematu.

10. Zakończ zajęcia pytaniem, które zostaje z uczniem

Nie każde zajęcia o empatii muszą kończyć się kartą pracy lub podsumowującym quizem. Czasami warto zostawić ucznia z jednym pytaniem do przemyślenia.

Na zakończenie możesz poprosić o wylosowanie jednego z pytań:

Co dzisiaj zmieniło moje spojrzenie?

Która sytuacja była dla mnie najtrudniejsza do oceny?

Kiedy najtrudniej jest mi spojrzeć z perspektywy drugiej osoby?

Co mogę zrobić następnym razem, zanim kogoś ocenię?

Jakiego zdania mogę użyć, kiedy nie wiem, co powiedzieć?

Gdzie przebiega moja granica pomagania?

Nie wymagaj długiej odpowiedzi. Czasami jedno zdanie będzie znacznie bardziej wartościowe niż wypełnienie kolejnego ćwiczenia.

Jak rozwijać empatię podczas TUS i rewalidacji?

Przede wszystkim warto pamiętać, że empatii nie da się sprowadzić do rozpoznawania emocji na obrazkach. W rzeczywistych sytuacjach społecznych rzadko otrzymujemy wszystkie informacje. Nie zawsze wiemy, co ktoś myśli, dlaczego zareagował w określony sposób ani czego w danym momencie potrzebuje.

Dlatego podczas zajęć TUS i rewalidacji warto zostawiać miejsce na niepewność. Zamiast uczyć: „On czuje złość”, możemy powiedzieć: „Może czuć złość. Co jeszcze mogłoby pasować do tej sytuacji?”

Zamiast: „Ona zrobiła to, ponieważ…”, zapytajmy: „Jakie mogą być trzy różne powody jej zachowania?”

Natomiast zamiast przekonywać ucznia, że empatyczna osoba zawsze pomaga, pokażmy mu, że czasami empatią będzie wysłuchanie, czasami zaproponowanie pomocy, czasami uszanowanie czyjejś potrzeby samotności, a jeszcze innym razem – postawienie własnej granicy.

Właśnie dlatego jedno z najważniejszych zdań, jakie możemy przekazać uczniowi podczas zajęć o empatii, brzmi:

Nie musisz wiedzieć dokładnie, co czuje druga osoba. Możesz jednak zatrzymać się, nie oceniać zbyt szybko, spróbować spojrzeć z jej perspektywy i jeśli to możliwe zapytać.

Bo empatia zaczyna się nie od czytania w myślach, ale od gotowości, żeby zobaczyć więcej.