Rewalidacja z nastolatkami – jak prowadzić zajęcia, które nie są dziecinne?
Rewalidacja z nastolatkami potrafi być wyzwaniem. Uczeń w wieku 13, 14 czy 16 lat zazwyczaj bardzo szybko wyczuwa, że proponowane mu zadanie zostało stworzone z myślą o znacznie młodszych dzieciach. Kolorowe buźki, proste historyjki o kłótni o zabawkę czy pytania, na które odpowiedź jest oczywista po przeczytaniu pierwszego zdania, mogą sprawić, że zamiast zaangażowania pojawi się przewracanie oczami i krótkie: „Nie wiem”.
A przecież zajęcia rewalidacyjne dla nastolatków mogą być przestrzenią do naprawdę ciekawych rozmów. Trzeba tylko dać młodemu człowiekowi temat, który jest bliski jego codzienności i jednocześnie pozostawia miejsce na własne zdanie.
Rewalidacja dla nastolatków to nie rewalidacja dla dzieci z trudniejszą kartą pracy
Jednym z częstych problemów w pracy ze starszymi uczniami jest nie tyle brak materiałów, ile brak materiałów odpowiednich do ich wieku.
Nastolatek funkcjonuje już w znacznie bardziej skomplikowanym świecie społecznym. Ważne stają się relacje rówieśnicze, przynależność do grupy, komunikatory, media społecznościowe, opinia innych osób, samodzielność, prywatność czy własne granice.
Również konflikty nie są już tak proste jak: „Kuba zabrał Oli kredkę. Co powinien zrobić?”.
W prawdziwym życiu często nie wiadomo od razu, kto ma rację.
Ktoś nie odpowiedział na wiadomość. Czy ignoruje mnie celowo?
Znajomi spotkali się beze mnie. Czy mnie nie lubią?
Kolega powiedział coś, co miało być żartem. Czy powinien wiedzieć, że mnie to zaboli?
Ktoś skrytykował moją pracę. Czy krytykuje to, co zrobiłem, czy mnie?
To właśnie takie sytuacje mogą stać się punktem wyjścia do rozwijania kompetencji społecznych i emocjonalnych nastolatków.
Mniej odpytywania, więcej rozmowy
Podczas rewalidacji łatwo wpaść w schemat: pytanie – odpowiedź – kolejne pytanie – kolejne zadanie.
Ze starszym uczniem warto czasami zrobić odwrotnie.
Zamiast pytać:
„Co powinien zrobić bohater?”
możemy zacząć od:
„Co tutaj właściwie wiemy na pewno?”
To niewielka zmiana, ale otwiera zupełnie inną rozmowę.
Nastolatkowie – podobnie jak dorośli – często automatycznie dopowiadają sobie intencje innych osób. „Nie odpisał, bo mnie ignoruje”, „zaśmiali się, więc śmieją się ze mnie”, „nie zaprosili mnie, bo mnie nie lubią”.
Dlatego podczas zajęć warto ćwiczyć rozróżnianie faktów, przypuszczeń i interpretacji.
Można zastanawiać się wspólnie:
Co widzimy?
Co wiemy?
Czego nie wiemy?
Jakie są inne możliwe wyjaśnienia?
Co mogłaby pomyśleć druga osoba?
Co się może wydarzyć, jeśli bohater zareaguje w określony sposób?
Tak prowadzona rewalidacja nie jest testem ze znajomości zasad społecznych. Staje się treningiem myślenia.
Jedna sytuacja, kilka perspektyw
W pracy nad kompetencjami społecznymi szczególnie wartościowe są sytuacje, w których odpowiedź nie jest oczywista.
Jeżeli uczeń od pierwszej sekundy wie, że bohater A zachował się źle, a bohater B dobrze, analiza kończy się bardzo szybko.
Znacznie ciekawiej jest wtedy, gdy obie osoby mają swoje argumenty.
Ktoś potrzebuje chwili dla siebie, ale jego znajomy interpretuje to jako obrażenie się.
Jedna osoba chce pomóc, a druga odbiera tę pomoc jako narzucanie się.
Ktoś odwołuje spotkanie z ważnego powodu, ale druga osoba ma prawo czuć rozczarowanie.
W takich sytuacjach można pokazać uczniowi coś niezwykle ważnego: zrozumienie perspektywy drugiej osoby nie oznacza automatycznie przyznania jej racji.
Można rozumieć, dlaczego ktoś zachował się w określony sposób, a jednocześnie nie zgadzać się z jego zachowaniem.
Materiały do rewalidacji dla nastolatków powinny wyglądać jak materiały dla nastolatków
Znaczenie ma również forma.
Starszy uczeń niekoniecznie chce pracować z kartą, która wizualnie przypomina materiał dla klas 1–3. Dlatego warto sięgać po materiały wykorzystujące realistyczne sytuacje, fotografie, krótsze teksty i pytania zachęcające do dyskusji.
Właśnie z takiego założenia powstało „Między nami. Trening sytuacji społecznych” – część 1.
To materiał przygotowany dla nastolatków od około 12. roku życia, oparty na codziennych sytuacjach społecznych bliskich starszym uczniom. Punktem wyjścia są relacje, komunikacja, nieporozumienia, emocje i granice, a zadaniem ucznia nie jest odgadnięcie jedynej właściwej odpowiedzi.
Materiał może być wykorzystywany podczas rewalidacji, TUS, zajęć rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne, a także podczas indywidualnych spotkań z pedagogiem czy psychologiem.
Nie każda rewalidacja musi dotyczyć konkretnej „sytuacji problemowej”
Warto również zostawić przestrzeń na rozmowę o sprawach bardziej ogólnych: o sobie, innych ludziach, relacjach, wartościach, decyzjach czy sposobie patrzenia na świat.
Do takich zajęć można wykorzystać również materiał „Ja – inni – świat. Tematy do rozmowy i myślenia” dostępny tutaj:
Tego typu materiały przydają się szczególnie wtedy, gdy chcemy odejść od klasycznej karty pracy i potraktować zadanie jako pretekst do rozmowy, argumentowania i poznawania sposobu myślenia ucznia.
Nie każda odpowiedź musi przecież kończyć się zaznaczeniem odpowiedniego okienka.
Co robić, gdy nastolatek odpowiada „nie wiem”?
„Nie wiem” to chyba jedna z najbardziej znanych odpowiedzi podczas pracy ze starszym uczniem.
Nie zawsze oznacza brak wiedzy.
Czasami oznacza: „Nie wiem, jakiej odpowiedzi ode mnie oczekujesz”.
Innym razem: „Nie chcę mówić o sobie”.
Albo: „To pytanie jest dla mnie zbyt ogólne”.
Dlatego zamiast powtarzać pytanie, można zmienić jego perspektywę.
Zamiast:
„Co byś zrobił?”
spróbuj:
„Jakie dwie możliwości ma ta osoba?”
Zamiast:
„Jak on się czuje?”
zapytaj:
„Jak mogą się różnić jego emocje w zależności od tego, jak zrozumiał tę sytuację?”
Zamiast:
„Czy to zachowanie jest dobre?”
można zapytać:
„Co może się wydarzyć, jeśli zareaguje właśnie w ten sposób?”
Uczeń nie musi wtedy opowiadać o sobie. Analizuje zachowanie bohatera, a mimo to ćwiczy umiejętności, które może później wykorzystać we własnych sytuacjach.
Rewalidacja nie musi polegać na szukaniu jednej dobrej odpowiedzi
W pracy z nastolatkami szczególnie cenne może być odejście od ciągłego oceniania odpowiedzi jako „dobrej” lub „złej”.
W wielu sytuacjach społecznych odpowiedź brzmi przecież: to zależy.
Zależy od kontekstu, wcześniejszej relacji, tonu wypowiedzi, intencji, granic obu osób i informacji, których jeszcze nie znamy.
Dlatego dobre materiały do rewalidacji dla nastolatków powinny nie tylko ćwiczyć konkretne umiejętności, ale również zachęcać do zatrzymania się przed wydaniem oceny.
Co wiem?
Czego się tylko domyślam?
Jak inaczej można spojrzeć na tę sytuację?
Na co mam wpływ?
Jak mogę zareagować?
Co może wydarzyć się później?
To pytania, które przydają się nie tylko podczas zajęć rewalidacyjnych.
Przydają się przede wszystkim poza nimi – w codziennym życiu młodego człowieka.
