Rewalidacja w szkole ponadpodstawowej – jak pracować z nastolatkiem, żeby naprawdę chciał rozmawiać?

Rewalidacja w szkole ponadpodstawowej może być dla nauczyciela sporym wyzwaniem. Uczeń nie jest już dzieckiem, dlatego materiały pełne infantylnych historyjek, prostych emocji do dopasowania czy sytuacji zupełnie oderwanych od jego codzienności często po prostu się nie sprawdzają. Jednocześnie nastolatek nie zawsze ma ochotę opowiadać nauczycielowi o sobie, swoich problemach, relacjach czy emocjach.

Jak więc zaplanować zajęcia, żeby miały wartość, a jednocześnie nie zamieniły się w przesłuchanie pod hasłem: „No dobrze, a jak Ty się z tym czujesz?”.

Jednym z rozwiązań jest praca na sytuacjach bliskich nastolatkom, ale dotyczących fikcyjnych bohaterów. Dzięki temu uczeń może analizować problem z bezpiecznego dystansu, a nauczyciel otrzymuje naturalny punkt wyjścia do rozmowy.

Rewalidacja z nastolatkiem – mniej odpytywania, więcej rozmowy

W pracy ze starszym uczniem warto odejść od założenia, że każde zadanie musi prowadzić do jednej prawidłowej odpowiedzi.

Wyobraźmy sobie prostą sytuację:

Pod zdjęciem uczennicy ktoś pisze: „Usuń to zdjęcie, wyglądasz tragicznie 😂”.

Możemy oczywiście zapytać ucznia, czy jest to hejt. Jednak na tym nie trzeba kończyć. Znacznie ciekawsze pytania pojawiają się później:

Co może czuć osoba, która przeczyta taki komentarz? Czy autor może uważać, że tylko żartował? Gdzie kończy się żart, a zaczyna krzywdzenie? Co zrobiłbyś, gdyby taki komentarz napisał Twój dobry znajomy? Czy zareagowanie jest łatwiejsze, jeśli nie znamy autora?

Nagle jedno krótkie zdanie staje się materiałem do kilkunastominutowej rozmowy.

I właśnie tutaj rewalidacja w szkole ponadpodstawowej może wykraczać poza tradycyjne wykonywanie ćwiczeń. Uczeń ćwiczy jednocześnie rozumienie sytuacji społecznej, dostrzeganie perspektywy drugiej osoby, przewidywanie konsekwencji, argumentowanie oraz komunikowanie własnego stanowiska.

O czym rozmawiać z nastolatkiem podczas rewalidacji?

Nie trzeba szukać skomplikowanych tematów. Warto przyjrzeć się temu, czym młodzi ludzie żyją na co dzień.

Media społecznościowe są świetnym przykładem. Możemy porozmawiać nie tylko o bezpieczeństwie w internecie, ale również o porównywaniu się z innymi, liczbie polubień, kreowaniu idealnego wizerunku czy potrzebie ciągłego sprawdzania telefonu.

Podobnie jest ze stresem. Zamiast pytać wyłącznie: „Jak radzić sobie ze stresem?”, można przedstawić uczniowi sytuację osoby, która przed sprawdzianem nie może zasnąć, boli ją brzuch i jest przekonana, że na pewno sobie nie poradzi. Następnie wspólnie zastanawiamy się, co w tej sytuacji jest faktem, co przewidywaniem, a na co uczeń rzeczywiście ma wpływ.

Dobrymi tematami są również relacje i przyjaźń, samotność, poczucie odrzucenia, samoocena, konflikty, plotki, zaufanie, granice, asertywność, presja rówieśnicza, porażka, motywacja czy wchodzenie w dorosłość.

Co ważne, nie każdy temat musi bezpośrednio dotyczyć doświadczeń konkretnego ucznia.

„Co zrobiłbyś na jego miejscu?” – bezpieczny dystans ma znaczenie

Nie każdy nastolatek chce opowiadać nauczycielowi o swoich doświadczeniach. Co więcej, nie zawsze powinien być do tego zachęcany.

Pytanie:

„Czy ktoś kiedyś wykluczył Cię z grupy?”

może być dla ucznia znacznie trudniejsze niż:

„Uczeń dowiaduje się, że jego znajomi utworzyli wspólny czat, ale celowo go do niego nie dodali. Co może czuć?”

W drugim przypadku nadal pracujemy nad rozpoznawaniem emocji i sytuacji społecznej, jednak uczeń nie musi ujawniać własnych doświadczeń.

Jeżeli sam odniesie sytuację do siebie – możemy za nim podążyć. Jeżeli nie – nadal możemy wykonać wartościową pracę.

To szczególnie istotne, kiedy rewalidacja w szkole ponadpodstawowej dotyka trudniejszych tematów, takich jak odrzucenie, cyberprzemoc, silny stres czy obniżony nastrój.

Nie pytaj tylko „co czujesz?”

Rozpoznawanie emocji jest ważne, jednak kompetencje społeczne to znacznie więcej.

Dlatego podczas zajęć warto zmieniać rodzaj pytań. Możemy wykorzystać między innymi:

„Co może czuć ta osoba?” – ćwiczymy rozpoznawanie emocji.

„Co możesz powiedzieć?” – ćwiczymy komunikację.

„Jak inaczej można zrozumieć tę sytuację?” – pracujemy nad zmianą perspektywy.

„Gdzie jest granica?” – uczymy rozpoznawania zachowań akceptowalnych i przekraczających granice.

Warto również prosić ucznia o uzasadnienie odpowiedzi. Krótkie „dlaczego?” często okazuje się znacznie cenniejsze niż kolejne rozbudowane polecenie.

A co, jeśli uczeń odpowiada: „Nie wiem”?

To sytuacja, którą zna prawdopodobnie każdy nauczyciel pracujący indywidualnie z nastolatkiem.

„Nie wiem” nie musi jednak kończyć zadania.

Zamiast natychmiast podawać odpowiedź, możemy zmniejszyć poziom trudności:

„Jak myślisz – bardziej złość czy smutek?”

„Która z tych trzech reakcji byłaby najlepsza?”

„A czego na pewno nie powinien zrobić?”

„Co poradziłbyś koledze w takiej sytuacji?”

Można także odwrócić perspektywę. Uczniowi czasami znacznie łatwiej odpowiedzieć na pytanie „Co powiedziałbyś przyjacielowi?” niż „Co zrobiłbyś Ty?”.

Dzięki temu zadanie pozostaje dostępne również dla ucznia, któremu trudno spontanicznie formułować rozbudowane wypowiedzi.

Karty pracy „JA – INNI – ŚWIAT” do rewalidacji z nastolatkami

Właśnie z potrzeby pracy na takich sytuacjach powstał materiał „JA – INNI – ŚWIAT. Tematy do rozmowy i myślenia”.

To zestaw 15 kart pracy przygotowanych z myślą o nastolatkach i uczniach szkół ponadpodstawowych.

Nie chciałam tworzyć kolejnego materiału, w którym uczeń jedynie uzupełnia zdania lub zaznacza właściwe odpowiedzi. Dlatego na kartach pojawiają się sytuacje problemowe, pytania otwarte, wybór możliwej reakcji, analiza emocji, szukanie rozwiązań oraz zadania wymagające napisania własnej krótkiej wypowiedzi.

Tematy dotyczą tego, z czym młodzi ludzie mogą spotykać się na co dzień. Pojawiają się między innymi hejt w sieci, media społecznościowe, stres i presja, samoocena, relacje, samotność, konsumpcjonizm, emocje, konflikty, FOMO, telefon, porażka, motywacja, plotki, zaufanie, granice, asertywność oraz przyszłość.

Karty można wykorzystać w całości albo potraktować jako bazę, z której nauczyciel wybiera konkretne zadania odpowiadające aktualnym potrzebom ucznia.

Jedna karta nie musi oznaczać jednych zajęć

To również ważne z praktycznego punktu widzenia.

Nie trzeba za wszelką cenę „zrobić całej karty”. Jeśli jedno pytanie wywołało wartościową, dwudziestominutową rozmowę – to nie jest strata czasu ani niezrealizowane zadanie.

Wręcz przeciwnie.

Karta pracy podczas rewalidacji może być narzędziem do rozpoczęcia rozmowy, a nie scenariuszem, który trzeba wykonać od pierwszej do ostatniej linijki.

Jednego dnia uczeń może odpowiedzieć pisemnie na kilka pytań. Innym razem można przeczytać sytuację i przeprowadzić rozmowę. Można też odegrać scenkę, poprosić ucznia o napisanie wiadomości do bohatera albo wspólnie stworzyć kilka różnych zakończeń przedstawionego problemu.

Dzięki temu ten sam materiał daje nauczycielowi znacznie więcej możliwości.

Rewalidacja w szkole ponadpodstawowej powinna być blisko życia

Starszy uczeń potrzebuje materiałów, w których może zobaczyć sytuacje przypominające jego rzeczywistość. Nie oznacza to, że każda karta musi dotyczyć poważnego problemu. Chodzi raczej o język, kontekst i pytania, które traktują nastolatka poważnie.

Rewalidacja w szkole ponadpodstawowej może być przestrzenią, w której uczeń nie tylko wykonuje ćwiczenia, ale również uczy się lepiej rozumieć siebie i innych, komunikować swoje potrzeby, dostrzegać różne punkty widzenia oraz szukać rozwiązań w trudnych sytuacjach.

Dlatego czasami zamiast kolejnego pytania: „Jaka jest prawidłowa odpowiedź?” warto zapytać:

„A Ty co o tym myślisz i dlaczego?”

I dać uczniowi czas na odpowiedź.